स्व. ॲड. टी. जी. सोनवणे : संघर्ष, न्याय आणि माणुसकीचा दीपस्तंभ

कामगारांचे कैवारी, निर्भीड वकील आणि सामान्य माणसाच्या हक्कांसाठी आयुष्यभर झटणारे समाजपुरुष

काही माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात; मात्र त्यांच्या विचारांचा, कार्याचा आणि माणुसकीचा ठसा काळाच्या ओघात अधिक गडद होत जातो. स्व. ॲड. त्र्यंबकराव गंगाधर सोनवणे हे असेच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व. संगमनेर आणि अहमदनगर जिल्ह्याच्या सामाजिक, राजकीय, कामगार, सहकार आणि विधी क्षेत्रात त्यांनी आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटविला.

२ ऑक्टोबर १९४२ रोजी जन्मलेल्या स्व. ॲड. सोनवणे यांनी अहमदनगर कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतल्यानंतर पुण्यातील प्रतिष्ठित ILS लॉ कॉलेजमधून कायद्याचे शिक्षण पूर्ण केले. शिक्षण सुरू असतानाच स्टेट बँक, पुणे येथे नोकरीची संधी मिळाली. मात्र सुरक्षित नोकरी आणि शहरातील उज्ज्वल करिअरपेक्षा त्यांनी संगमनेरच्या मातीशी असलेली नाळ अधिक महत्त्वाची मानली. कायद्याचे शिक्षण पूर्ण करून ते संगमनेरला परतले आणि वकिलीच्या माध्यमातून सामान्य माणसाच्या प्रश्नांशी जोडले गेले.

ज्येष्ठ वकील ॲड. ए. बी. जोर्वेकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांच्या वकिलीची जडणघडण झाली. कायद्याचा सखोल अभ्यास, प्रभावी युक्तिवाद आणि व्यावसायिक प्रामाणिकपणा यांची सांगड घालत त्यांनी न्यायालयात स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. वकिली हा केवळ व्यवसाय नसून अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे साधन आहे, या भूमिकेतून त्यांनी अनेकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न केले. संगमनेर वकील संघाचे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी जबाबदारी सांभाळली.

तरुणपणापासून कम्युनिस्ट विचारांशी जोडलेल्या स्व. सोनवणे यांची समता, सामाजिक न्याय आणि श्रमिकांच्या हक्कांवर अढळ श्रद्धा होती. त्यांनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या उमेदवारीवर दोन वेळा विधानसभा निवडणूक लढवली. मात्र निवडणुकीच्या राजकारणापेक्षा त्यांची खरी ओळख निर्माण झाली ती कामगार चळवळीतील सक्रिय योगदानामुळे.

बीडी आणि तंबाखू कामगारांसह श्रमिकांच्या हक्कांसाठी त्यांनी सातत्याने आवाज उठविला. योग्य वेतन, सामाजिक सुरक्षा, सुरक्षित कामाचे वातावरण आणि कायदेशीर हक्क यासाठी ते न्यायालयीन तसेच संघटनात्मक पातळीवर लढत राहिले. कामगारांचे प्रश्न हे केवळ कागदावरील विषय नसून त्यांच्या जगण्याशी जोडलेले प्रश्न आहेत, या जाणिवेतून त्यांनी कामगारांच्या सुख-दुःखातही स्वतःला सहभागी करून घेतले.

संगमनेर रिमांड होमचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी पदाला केवळ प्रशासकीय चौकट मानले नाही. तेथील मुलांच्या शिक्षणाची, संगोपनाची आणि भवितव्याची त्यांनी आपुलकीने काळजी घेतली. परिस्थितीमुळे संस्थेत आलेल्या मुलांना शिस्तीइतकाच प्रेमाचा, विश्वासाचा आणि आधाराचा हात आवश्यक आहे, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले.

शिक्षण क्षेत्राशीही त्यांचे दीर्घकाळ नाते राहिले. संगमनेर महाविद्यालय तसेच सह्याद्री बहुजन विद्या प्रसारक शिक्षण संस्थेचे ट्रस्टी म्हणून त्यांनी शैक्षणिक कार्याला हातभार लावला. शिक्षणातूनच सामाजिक परिवर्तनाची वाट खुली होते, हा त्यांचा विश्वास होता.

सहकार क्षेत्रातील त्यांच्या वाटचालीत स्व. सहकारमहर्षी भाऊसाहेब संतुजी थोरात यांचे मार्गदर्शन महत्त्वाचे ठरले. सहकाराच्या माध्यमातून सामान्य माणूस आणि ग्रामीण समाजाच्या उन्नतीचा विचार त्यांनी पुढे नेला. पुढे अमृतवाहिनी बँकेचे चेअरमन आणि संगमनेर कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे उपसभापती म्हणून त्यांनी जबाबदाऱ्या सांभाळल्या.

स्व. सोनवणे यांची आणखी एक विशेष ओळख म्हणजे विचारांमध्ये मतभेद असले तरी माणसांमध्ये दुरावा निर्माण होऊ न देण्याची त्यांची वृत्ती. विविध राजकीय विचारांच्या व्यक्तींशी त्यांनी जिव्हाळ्याचे आणि विश्वासाचे संबंध जपले. पदापेक्षा माणूस आणि राजकारणापेक्षा सामाजिक बांधिलकी यांना त्यांनी अधिक महत्त्व दिले.

त्यांच्या वकिलीचा वारसा पुढे सुपुत्र ॲड. अमित सोनवणे नेत आहेत. स्व. सोनवणे यांचे गुरू ॲड. ए. बी. जोर्वेकर आणि पुढील पिढीतील ॲड. नितीन जोर्वेकर यांच्याशी जोडलेले गुरू-शिष्याचे नाते ही विधी क्षेत्रातील दोन पिढ्यांना जोडणारी सुंदर परंपरा ठरली आहे.

२ ऑक्टोबर १९४२ ते ११ सप्टेंबर १९९४ असा अवघा बावन्न वर्षांचा जीवनप्रवास; मात्र या अल्प काळात वकिली, कामगार चळवळ, सामाजिक कार्य, सहकार, शिक्षण आणि सार्वजनिक जीवनात त्यांनी निर्माण केलेला ठसा दीर्घकाळ स्मरणात राहणारा आहे.

आज त्यांच्या निधनाला अनेक वर्षे लोटली असली, तरी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठविण्याची निर्भीडता, दुर्बलांच्या बाजूने उभे राहण्याची भूमिका, विचारांशी प्रामाणिक राहण्याची निष्ठा आणि माणसांशी नाते जपण्याची ऊब हा त्यांचा वारसा आजही तितकाच प्रेरणादायी आहे.

स्व. ॲड. टी. जी. सोनवणे यांचे स्मरण म्हणजे केवळ एका व्यक्तीला आदरांजली नव्हे; तर न्यायाला बांधिलकी, विचारांना कृती आणि सार्वजनिक जीवनाला माणुसकीची जोड देणाऱ्या एका समर्पित जीवनप्रवासाला अभिवादन होय.

भावपूर्ण श्रद्धांजली!

स्व. ॲड. टी. जी. सोनवणे यांना विनम्र अभिवादन.

शब्दांकन – ॲड. अमित टी. सोनवणे