जंक फूडच्या अतिसेवनातून अकाली वृद्धत्वाचा धोका ; बालवयातील आहाराबाबत संशोधनाचा इशारा !

प्रा. शिल्पा मंडलिक यांच्या संशोधनातून महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष

संगमनेर टाइम्स न्यूज नेटवर्क – 

आधुनिक जीवनशैलीत फास्ट फूड आणि जंक फूडचे वाढते आकर्षण आता केवळ खाद्यसंस्कृतीतील बदलापुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर भविष्यातील सार्वजनिक आरोग्यासमोरील गंभीर आव्हान म्हणून पुढे येत आहे. विशेषतः लहान मुलांमध्ये साखरयुक्त पेये, अतिप्रक्रियायुक्त खाद्यपदार्थ, अतिस्निग्ध आणि अतिमिठाच्या पदार्थांचे वाढते सेवन चिंतेचा विषय बनले आहे. अशा असंतुलित आहाराचा शरीराच्या चयापचय प्रक्रियांवर, पेशींच्या आरोग्यावर, मज्जासंस्थेच्या कार्यावर आणि आयुर्मानावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो, असे महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष ड्रोसोफिला अर्थात फळमाशीवर करण्यात आलेल्या प्रयोगात्मक संशोधनातून समोर आले आहेत. हे संशोधन बालवयातील आहाराच्या सवयींबाबत नव्याने विचार करण्यास भाग पाडणारे आहे.

या संशोधनात विकासाच्या सुरुवातीच्या अळी अवस्थेपासून प्रौढ अवस्थेपर्यंत फळमाशांना अतिस्निग्ध, अतिसाखरयुक्त आणि अतिमिठाचा संयुक्त आहार देण्यात आला. त्यानंतर त्यांच्या शारीरिक वाढीतील, जैवरासायनिक घटकांतील तसेच वर्तनात्मक क्रियांमधील बदलांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. विशेषतः लहान वयापासूनच आहारातील असंतुलन निर्माण झाल्यास त्याचे शरीराच्या जैविक प्रक्रियांवर कोणते परिणाम होतात, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न या संशोधनातून करण्यात आला.

चरबी आणि ग्लुकोज वाढले ; प्रथिनांचे प्रमाण घटले

संशोधनादरम्यान असंतुलित आहार घेणाऱ्या फळमाशांच्या शरीराच्या वजनात, ट्रायग्लिसराइड्स म्हणजेच शरीरातील साठवलेल्या चरबीशी संबंधित घटकांच्या पातळीत आणि ग्लुकोजच्या प्रमाणात लक्षणीय वाढ आढळून आली. याउलट शरीरातील एकूण प्रथिनांचे प्रमाण कमी झाल्याचे निदर्शनास आले. हे बदल शरीरातील ऊर्जा चयापचयाच्या संतुलनात बिघाड झाल्याचे सूचित करतात.

चरबी आणि ग्लुकोजच्या पातळीत होणारी वाढ ही स्थूलता, इन्सुलिन प्रतिरोध आणि चयापचयाशी संबंधित विकारांच्या जैविक प्रक्रियांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण ठरते. त्यामुळे आहारातील अतिरिक्त चरबी, साखर आणि मिठाचे प्रमाण यांचा शरीराच्या अंतर्गत कार्यप्रणालीवर कसा परिणाम होऊ शकतो, याकडे या संशोधनाने लक्ष वेधले आहे.

मानवी आरोग्याच्या अभ्यासासाठी फळमाशी महत्त्वाची

ड्रोसोफिला म्हणजेच फळमाशी ही मानवी आरोग्याशी संबंधित जैविक संशोधनासाठी महत्त्वपूर्ण आदर्श प्रायोगिक जीव मानली जाते. फळमाशीच्या जनुकांपैकी सुमारे ७५ टक्के जनुकांचे मानवातील जनुकांशी समजातीय किंवा उत्क्रांतीच्या दृष्टीने साम्य असलेले संबंध आढळतात. तसेच चयापचय, पेशींचे कार्य आणि वृद्धत्व यांसारख्या महत्त्वपूर्ण जैविक प्रक्रियांशी संबंधित अनेक जनुकांमध्येही दोन्ही जीवांमध्ये साम्य आहे.

यामुळे मानवी आरोग्याशी संबंधित विविध जैविक प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी फळमाशीवरील प्रयोग उपयुक्त ठरतात. अर्थात, या प्रयोगांचे निष्कर्ष थेट मानवी शरीराला लागू करता येत नाहीत. मानवी शरीरातील चयापचय, जनुकीय रचना, जीवनशैली आणि पर्यावरणीय घटक अधिक गुंतागुंतीचे आहेत. मात्र, अशा प्रायोगिक संशोधनातून आहार आणि आरोग्य यांच्यातील जैविक संबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण दिशा मिळते.

बालपणीच्या आहाराच्या सवयी भविष्यातील आरोग्याचा पाया !

या संशोधनातून एक महत्त्वाचा संदेश अधोरेखित होतो. आहार हा केवळ भूक भागविण्याचे किंवा शरीराला ऊर्जा पुरविण्याचे साधन नसून शरीरातील विविध जैविक प्रक्रियांचे नियमन करणारा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. विकासाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यापासूनच पोषणातील असंतुलन निर्माण झाल्यास त्याचे परिणाम शरीराच्या वाढीवर आणि कार्यप्रणालीवर होऊ शकतात.

आजच्या काळात मुलांमध्ये पिझ्झा, बर्गर, चिप्स, बेकरी पदार्थ, साखरयुक्त शीतपेये आणि इतर जंक फूडचे आकर्षण वाढत आहे. चव आणि सहज उपलब्धता यामुळे अशा पदार्थांचा आहारातील समावेश वाढत असताना त्यांच्या पोषणमूल्यांकडे मात्र दुर्लक्ष होत आहे. त्यामुळे पालक, शिक्षक, आरोग्यतज्ज्ञ आणि समाजाने बालवयापासूनच संतुलित आहाराचे महत्त्व मुलांना समजावून सांगण्याची गरज आहे.

ताज्या भाज्या, फळे, कडधान्ये, धान्ये आणि आवश्यक पोषक घटकांचा समावेश असलेला संतुलित आहार ही निरोगी जीवनशैलीची पायाभरणी आहे. बालपणात विकसित होणाऱ्या आहाराच्या सवयी केवळ वर्तमानातील आरोग्यापुरत्या मर्यादित नसून भविष्यातील आरोग्यदायी पिढीच्या निर्मितीशी संबंधित आहेत.

प्रा. शिल्पा मंडलिक यांच्या संशोधनातून आहार आणि वृद्धत्वाच्या संबंधांवर प्रकाश

सदर संशोधन संगमनेर येथील रायतेवाडी आणि पुणे येथील गरवारे महाविद्यालयाच्या प्राणिशास्त्र विभागात कार्यरत असलेल्या प्रा. शिल्पा मंडलिक यांनी पुणे विद्यापीठातील संशोधन मार्गदर्शिका डॉ. अर्चना शारबिद्रे यांच्या मार्गदर्शनाखाली केले आहे.

फळमाशी या आदर्श प्रायोगिक जीवाच्या माध्यमातून आहार, चयापचय, ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस, मज्जासंस्थेचे कार्य आणि आयुर्मान यांच्यातील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करणारे हे संशोधन आधुनिक आहारसंस्कृतीच्या आरोग्यविषयक परिणामांकडे लक्ष वेधणारे आहे.

जंक फूडचे वाढते आकर्षण, बालवयातील बदलत्या आहाराच्या सवयी आणि भविष्यात उद्भवू शकणारे आरोग्यविषयक प्रश्न या पार्श्वभूमीवर प्रा. शिल्पा मंडलिक यांचे हे संशोधन महत्त्वपूर्ण ठरते. चव तात्पुरता आनंद देऊ शकते, मात्र योग्य आहाराची निवड ही दीर्घकालीन निरोगी आयुष्याची गुरुकिल्ली आहे, हा संदेश या संशोधनातून अधोरेखित होतो.