निर्माल्याची योग्य विल्हेवाट : भक्तीच्या फुलांतून पर्यावरणाचा सुगंध

गणरायाच्या आगमनाने घराघरांत मंगलमय वातावरण निर्माण होते. अंगणात रेखाटलेली सुंदर रांगोळी, दरवळणारा धूप, फुलांचा सुगंध, आरतीचा नाद आणि “गणपती बाप्पा मोरया” च्या जयघोषाने वातावरण भारून जाते. काही दिवसांसाठी का होईना, आपल्या घरातला प्रत्येक कोपरा जणू भक्तीने उजळून निघतो.

आणि मग येतो तो निरोपाचा क्षण…

गणरायाच्या विसर्जनाची वेळ जवळ येते. डोळ्यांत नकळत पाणी तरळते. आरतीचे स्वर अधिक भावुक होतात. हात जोडले जातात आणि मनातून एकच प्रार्थना उमटते “बाप्पा, पुढच्या वर्षी लवकर या…” पण या भावपूर्ण निरोपानंतर आपल्या आजूबाजूला उरते ती फुले, दुर्वा, पत्री, हार आणि पूजासाहित्याची राशी—निर्माल्य. या निर्माल्याकडे आपण कसे पाहतो, यामध्ये आपल्या भक्तीची एक वेगळीच परीक्षा दडलेली आहे.

कारण हे केवळ उरलेले फूल-पान नाही. हे गणरायाच्या चरणी अर्पण केलेले साहित्य आहे. त्यात आपल्या श्रद्धेचा स्पर्श आहे, आपल्या भावनांची आठवण आहे. म्हणूनच त्याची विल्हेवाट लावताना “हे टाकून द्यायचे आहे” एवढा विचार न करता, “हे योग्य प्रकारे निसर्गाला कसे परत द्यायचे?” हा प्रश्न आपण स्वतःला विचारायला हवा.

निसर्ग आणि अध्यात्माचे अतूट नाते

आपल्या संस्कृतीत निसर्ग आणि अध्यात्म यांचे नाते अतूट आहे. वृक्ष, जल, भूमी, वायू आणि अग्नी यांना आपल्या जीवनात आदराचे स्थान आहे. देवपूजेतही निसर्गातून मिळालेल्या घटकांचा वापर केला जातो. त्यामुळे निसर्गातून घेतलेले हे साहित्य पुन्हा निसर्गात सुरक्षितपणे विलीन होईल, याची काळजी घेणे ही आपल्या परंपरेचीच पुढची पायरी म्हणावी लागेल.

निर्माल्य व्यवस्थापनाची सुरुवात घरापासून

निर्माल्य व्यवस्थापनासाठी मोठ्या यंत्रणेची वाट पाहण्याची गरज नाही. त्याची सुरुवात आपल्या घरापासून होऊ शकते. गणेशोत्सव सुरू होताच निर्माल्यासाठी स्वतंत्र डबा किंवा टोपली ठेवावी. फुले, दुर्वा, पत्री आणि इतर जैविक पूजासाहित्य त्यात जमा करावे. प्लास्टिकच्या पिशव्या, थर्माकोल, कृत्रिम फुले, सजावटीचे साहित्य किंवा इतर अजैविक वस्तू त्यात मिसळू नयेत. ही छोटीशी सवय पुढील संपूर्ण प्रक्रियेला शिस्त लावते.

निर्माल्याचे रूपांतर ‘कचऱ्यातून संपत्तीत’

फुलांचे आयुष्य काही दिवसांचे असते; पण त्यांचे महत्त्व त्यानंतरही संपत नाही. जैविक निर्माल्यापासून कंपोस्ट किंवा सेंद्रिय खत तयार करता येते. घरातील कुंड्या, बाग किंवा परिसरातील झाडांसाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो. म्हणजेच काल गणरायाच्या चरणी अर्पण केलेले फूल उद्या एखाद्या झाडाच्या मुळांना पोषण देऊ शकते. ही कल्पना केवळ पर्यावरणपूरक नाही, तर प्रतीकात्मकदृष्ट्याही सुंदर आहे—भक्तीने निसर्गाकडून घेतलेले पुन्हा निसर्गालाच परत देणे. घरच्या घरी कंपोस्टिंग शक्य नसल्यास निर्माल्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी, गणेश मंडळांनी किंवा अधिकृत संस्थांनी उपलब्ध करून दिलेल्या संकलन केंद्रात जमा करता येते.

नदीला श्रद्धा हवी, कचरा नाही

विसर्जनाच्या वेळी निर्माल्य नदी, तलाव किंवा इतर जलस्रोतांमध्ये सोडण्याची पद्धत काही ठिकाणी अजूनही दिसते. भावनेमागे श्रद्धा असली तरी मोठ्या प्रमाणावर असे साहित्य जलस्रोतांमध्ये गेल्यास पर्यावरणीय समस्या निर्माण होऊ शकतात. आपल्या नद्या केवळ धार्मिक श्रद्धेचे प्रतीक नाहीत; त्या आपल्या जीवनाचा आधार आहेत. म्हणूनच जलस्रोतांचे पावित्र्य जपणे हीदेखील श्रद्धेचीच एक अभिव्यक्ती आहे.

गणरायाला अर्पण केलेली फुले पाण्यात सोडण्यापेक्षा ती स्वतंत्रपणे जमा करून योग्य प्रक्रियेसाठी देणे हा अधिक जबाबदार पर्याय आहे.

गणेश मंडळांची सामाजिक भूमिका

गणेश मंडळे ही केवळ उत्सवाची केंद्रे नसून जनजागृतीची प्रभावी माध्यमे आहेत. प्रत्येक मंडळाने विसर्जनस्थळी निर्माल्य संकलनासाठी स्वतंत्र व्यवस्था करावी. स्वयंसेवकांच्या माध्यमातून भाविकांना योग्य मार्गदर्शन करता येईल. निर्माल्य संकलनाबरोबरच ओला-सुका कचरा वर्गीकरण, प्लास्टिक कमी करणे आणि विसर्जनानंतर परिसराची स्वच्छता यावरही भर देता येईल. अशा उपक्रमातून उत्सवाची सामाजिक बांधिलकी अधिक दृढ होते.

गणेशोत्सव हा पुढच्या पिढीला काही देऊन जाण्याचा काळही आहे. मुलांना निर्माल्य वेगळे करण्याची जबाबदारी देऊया. त्यांना कंपोस्टिंग दाखवूया. फुले आणि पाने निसर्गात कशी परत जातात, हे समजावून सांगूया. पुस्तकातील पर्यावरणाचा धडा वाचण्यापेक्षा स्वतःच्या हाताने निर्माल्य वेगळे करणे हा अधिक प्रभावी संस्कार ठरू शकतो.

यंदाच्या गणेशोत्सवात प्रत्येक कुटुंबाने काही छोटे नियम स्वीकारूया —

१. निर्माल्यासाठी स्वतंत्र डबा ठेवूया.

२. जैविक आणि अजैविक साहित्य वेगळे करूया.

३. निर्माल्य जलस्रोतांमध्ये टाकणे टाळूया.

४. स्थानिक निर्माल्य संकलन केंद्रांचा वापर करूया.

५. शक्य असल्यास निर्माल्यापासून कंपोस्ट तयार करूया.

६. गणेश मंडळांच्या स्वच्छता उपक्रमात सहभागी होऊया.

७. मुलांना या प्रक्रियेत सहभागी करून पर्यावरणाचा संस्कार देऊया.

या कृती छोट्या आहेत; पण त्यामागचा विचार मोठा आहे.

गणेशोत्सवाच्या दिवसांत आपण घर सजवतो, आरास करतो, दिव्यांनी परिसर उजळतो. त्याचप्रमाणे उत्सवानंतरचा परिसरही स्वच्छ आणि सुंदर ठेवणे ही त्या सजावटीचीच पुढची बाजू आहे. गणरायाला आपण विघ्नहर्ता म्हणतो. आज पर्यावरणासमोर उभ्या असलेल्या अनेक समस्या ही आपल्या काळातील विघ्ने आहेत. त्यातील एखादे विघ्न कमी करण्यासाठी आपल्या हातून एखादी छोटी कृती झाली, तर त्याला भक्तीची सुंदर जोड मिळेल.

गणरायाला निरोप देताना हातात उरलेले निर्माल्य आपण कुठे ठेवतो, ही गोष्ट कदाचित क्षुल्लक वाटेल; पण अशाच छोट्या निर्णयांतून समाजाची पर्यावरणाबद्दलची जाणीव घडत असते. बाप्पा येतो तेव्हा आपण त्याचे स्वागत फुलांनी करतो; बाप्पा जातो तेव्हा तीच फुले निसर्गाच्या कुशीत प्रेमाने परत करूया. कारण खरी भक्ती केवळ देवाच्या चरणी माथा टेकण्यात नाही; तर देवाने निर्माण केलेल्या सृष्टीची काळजी घेण्यातही आहे.

“बाप्पा, तुझ्या चरणी अर्पण केलेले निर्माल्य आम्ही निसर्गावर ओझे होऊ देणार नाही. ते योग्य पद्धतीने निसर्गाला परत देऊ. तू पुढच्या वर्षी येशील, तेव्हा आमचा परिसर आणखी स्वच्छ, सुंदर आणि हिरवागार असू दे.”

गणरायाच्या चरणी अर्पण केलेल्या फुलांचा सुगंध काही दिवसांनी नाहीसा होईल; पण त्या फुलांमागचा पर्यावरणपूरक विचार पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचला, तर त्याचा सुगंध कायम राहील.

— प्रा. वर्षा सावंत, रसायनशास्त्र विभाग

एस. एम. बी. एस. टी. कॉलेज, संगमनेर